Karanlık tasarımlar: sahte geri sayım ve stok uyarısı

Ürün sayfasında saniyeler azalan bir sayaç, "Son 2 ürün!" etiketi ya da "şu an 14 kişi bu ürüne bakıyor" yazısı dönüşümü artırabilir. Bunlar gerçekse müşteriye yararlı bilgidir. Gerçek değilse, yani sayaç her ziyarette yeniden başlıyor ya da etiket stoktan bağımsız yanıyorsa, ortada yalnızca güven kaybı değil, hukuki bir risk vardır.

Bu yazıda karanlık tasarımın (dark pattern) mevzuattaki karşılığını, hangi uygulamaların neden riskli olduğunu, ispat yükünün kimde olduğunu ve Sepetya ile dürüst aciliyetin nasıl kurulacağını anlatıyoruz.

Karanlık tasarım nedir, mevzuatta nerede geçer?

Karanlık tasarım, arayüzün ya da ifadelerin ziyaretçinin kararını mağazanın lehine, ziyaretçinin aleyhine yönlendirecek biçimde kurulmasıdır. Mevzuatta "karanlık tasarım" ifadesi geçmez; ancak Yönetmeliğin ekindeki aldatıcı ticari uygulamalar listesinin 22. örneği aynı davranışı tarif eder: internet ortamında yönlendirici arayüz tasarımları, seçenekler ya da ifadeler gibi araçlarla tüketicilerin karar verme veya seçim yapma iradesini olumsuz etkileyen ya da vereceği kararda satıcı lehine değişikliğe yol açmayı hedefleyen yöntemler kullanmak. Bu örnek 1 Mart 2022'den beri yürürlüktedir. Aşağıda "Ek A-22" gibi gösterimler, ekteki "Aldatıcı Ticari Uygulamalar" bölümünün sıra numarasını belirtir.

Yönetmelik yalnızca reklamları değil, tüketiciye yönelik her türlü ticari uygulamayı kapsar (m.2). Tanıtım ya da satışla doğrudan bağlantılı her eylem, davranış biçimi ve beyan "ticari uygulama" sayıldığı için (m.4) ürün sayfasındaki bir etiket, sepetteki bir kutu ya da açılır pencere "reklam" olarak nitelenmese bile kapsama girer.

Yaptırım ve ispat yükü

6502 sayılı Kanun m.62'ye göre tüketiciye yönelik haksız ticari uygulamalar yasaktır; Yönetmelik ekindeki uygulamalar haksız ticari uygulama sayılır. Yönetmelik m.28(4), aldatıcı eylemleri (m.29), aldatıcı ihmalleri (m.30) ve saldırgan uygulamaları (m.31) ile ekteki örnekleri "her hâlükârda haksız ticari uygulama" olarak kabul eder. Bu ifade savunmanızı zorlaştırır: "müşterinin kararı etkilenmedi" demek tek başına yeterli olmayabilir. Uygulamanın haksız olduğu ileri sürülürse haksız olmadığını ispatlamak, uygulamayı yapana, yani mağaza sahibine düşer (m.62/2). Reklamdaki iddiaların doğruluğunu ispatlamak da reklam verenin yükümlülüğüdür (m.61/6).

Reklam Kurulu inceleme sonucunda uygulamanın durdurulmasına, aynı yöntemle düzeltilmesine, idari para cezasına, üç aya kadar tedbiren durdurulmasına ya da içeriğin çıkarılması veya erişimin engellenmesine karar verebilir (6502 m.63). Cezanın tutarını Kanun m.77 belirler ve değişebilir, bu yüzden tutar vermiyoruz; Kurul tutarı belirlerken haksızlığın içeriğini, elde edilen menfaati veya zararın büyüklüğünü, kusuru ve ekonomik durumu dikkate alır. Sonradan düzeltmek ya da telafi etmek, tespit edilen aykırılıktan doğan sorumluluğu ortadan kaldırmaz (Yönetmelik m.32).

Sahte geri sayım ve "sınırlı süre" iddiası

Ek A-7, tüketicinin ani karar vermesini sağlamak ve bilinçli bir tercih için gereken zamandan mahrum bırakmak amacıyla, gerçeğe aykırı olarak bir mal ya da hizmetin yalnızca çok kısıtlı bir süre içinde belirli şartlarla sunulacağını söylemeyi sayar. Yani sorun sayacın kendisi değil, gerçeği yansıtmamasıdır. Sık görülen biçimleri şunlardır:

• Sayfa her açıldığında ya da çerezler silindiğinde yeniden başlayan sayaç.
• Her gece yenilenen "bugün bitiyor" şeridi; ertesi gün aynı fiyatın sürmesi.
• Süre dolduğunda fiyatın değişmemesi.
• Bitiş tarihi olmayan bir kampanyada "son gün" ya da "son saatler" ifadesi.

Gerçek bir süre sınırınız varsa onu açıkça yazmanız da gerekir: fiyatın geçerliliğiyle ilgili bir süre ya da stok sınırı varsa bu süre ve miktar reklamlarda açıkça belirtilir (m.13/9). İndirim yapıldığını gösteren bir ibare varsa indirimden önceki fiyat ile indirimli satışın başlangıç ve bitiş tarihleri, miktar sınırlıysa miktar açık ve anlaşılır biçimde yazılır (m.14/1).

Sepetya panelinde gerçek bitiş

Bir kampanya tanımlarken Başlangıç ve Bitiş alanlarını girersiniz; tarihler mağaza saat diliminde alınır. Bitiş boş bırakılırsa kampanya süresizdir. İndirim ibaresi taşıyan reklamlarda başlangıç ve bitiş tarihi zorunlu olduğu için (m.14/1) indirim kampanyalarında Bitiş alanını doldurmanızı, süresiz bir kampanyada ise "son gün" ya da "son saatler" dememenizi öneririz. Bitişi geçen kampanya sepette uygulanmaz.

Kampanyada "Ürün sayfasında göster" seçeneği açıksa ürün sayfası kampanyanın başlığını, indirimini ve bitiş tarihini gösterir. Geri sayım yalnızca kampanyanın bitişine 72 saat ya da daha az kaldığında ve yalnızca o kampanyanın tanımlı bitiş zamanına doğru görünür; ziyaretçiye ya da çereze göre yeniden başlamaz. Süre dolunca "Kampanya sona erdi." yazar.

Sahte stok azlığı ve talep baskısı

"Son 2 ürün!" uyarısı, stok gerçekten azken faydalı bir bilgidir. Stok yeterliyken gösterildiğinde ise tüketiciyi acele ettirmek için kullanılan bir beyana dönüşür. Yönetmelik bu uyarıları adıyla anmaz; ancak aşağıdaki hükümler gündeme gelebilir:

Sık görülen iddia	Gündeme gelebilecek hüküm
Stok yeterliyken "Son 2 ürün!" etiketi	Ek A-14 (malın piyasada bulunma olasılığı hakkında yanlış bilgi vermek) ve m.29/2-a (miktar hakkında yanıltıcı bilgi)
Gerçek veriye dayanmayan "şu an 14 kişi bakıyor" ya da "son bir saatte 23 kişi aldı" bildirimleri	m.29/1 (yanlış bilgi içeren uygulama) ve Ek A-22; iddiayı ispat yükü size aittir (6502 m.61/6 ve m.62/2)
Stoğun talebi karşılamayacağını bilerek indirimli fiyatla çağrı yapmak	Ek A-5 (makul süre ve miktarda sunamayacağını bildiği hâlde, uyarmadan o fiyattan edinmeye davet etmek)
Süre ya da miktar sınırı olduğu hâlde bunu yazmamak	m.13/9 ve m.14/1 (süre ve stok miktarı açıkça belirtilir)

Sepetya stok uyarısını stoktan bağımsız göstermez: ürün sayfasındaki "Son N ürün" etiketi yalnızca satılabilir stok, varyantın ya da mağazanın düşük stok eşiğine eşit veya altına indiğinde ve gerçek kalan adetle görünür. Mağaza geneli eşiği Ürünler › Stok ve Lokasyonlar › Ayarlar sekmesinden, varyanta özel eşiği ürün formundaki "Düşük stok eşiği" alanından belirlersiniz; mağaza geneli eşiğe 0 girerseniz az stok uyarısı gösterilmez. Stok bittiğinde sayfa "Stokta yok" ya da "Tükendi" der ve "Haber ver" düğmesiyle müşteriye stoğa girişte haber verilir.

Ziyaretçi sayısı ya da "son satın alanlar" gibi sosyal kanıt bildirimlerini özel kodla veya üçüncü taraf bir araçla eklerseniz, bu iddiaların doğruluğunu ispatlayabilmeniz gerekir. İspatlayamayacağınız bir sayıyı göstermeyin.

Öteki yaygın karanlık tasarımlar

Uygulama	Dayanak	Dürüst alternatif
Önce fiyatı yükseltip sonra "indirim" yapmak, şişirilmiş üstü çizili fiyat	Yönetmelik m.14/3: mal satışında indirimden önceki fiyat, indirimin başlangıcından önceki on gün içinde uygulanan en düşük fiyattır (1 Ağustos 2026'dan itibaren; çabuk bozulabilen mallarda ve hizmetlerde bir önceki fiyat). m.14/5: her satış kanalı kendi fiyatıyla hesaplanır. İndirimli fiyatın indirimden önceki fiyattan gerçekten düşük olduğunu ispat yükü satıcıdadır (6502 m.54/3)	"İndirimsiz fiyat" alanına yalnızca kurala uyan fiyatı yazın, fiyat geçmişinizi saklayın
Önceden işaretli hediye paketi, ek hizmet ya da bülten kutusu	Mesafeli Sözleşmeler Yönetmeliği m.19: ilave bedel için ayrı ve açık onay gerekir; kendiliğinden seçili seçenek nedeniyle yapılan ödemelerin derhal iadesi gerekir. Ticari İletişim Yönetmeliği m.7/8: onay metninde olumlu irade beyanı önceden seçilmiş olamaz	İşaretsiz kutu; ücreti seçeneğin yanında yazın
"Hayır, indirim istemiyorum" gibi utandıran ret metni, soluk ya da gizli "reddet" düğmesi	Ek A-22 ("seçenekler ya da ifadeler"); çerezlerde KVKK Çerez Rehberi'nin kabul ve ret düğmelerini eşit sunma önerisi (çerez onayı rehberi)	Nötr ifade, eşit görünürlükte iki seçenek
Ödeme adımında birdenbire ortaya çıkan masraf	m.13/2 (tüm vergiler dahil toplam fiyat) ve m.13/5 (teslimattan doğan giderlerin bildirilmesi)	Kargo ücretini sepette, ödemeden önce gösterin
"Ücretsiz" denen şeyin ücretli ya da koşullu çıkması	Ek A-16 (zorunlu ve makul teslimat masrafı dışında ödeme gerekiyorsa "ücretsiz" denemez); m.13/6 ve m.13/8 (koşullar açıkça belirtilir)	Ücretsiz kargonun alt tutar gibi koşulunu mesajın içine yazın
İade ya da cayma talebini zorlaştırmak	m.31/2-ç: saldırgan uygulama değerlendirmesinde, hakkını kullanmak isteyen tüketicinin önüne ağır ya da orantısız sözleşme dışı engel konup konmadığına bakılır (cayma hakkı rehberi)	Hesaptan tek adımlı iade talebi
Uydurma ya da seçilmiş yorumlar	m.28/B: değerlendirme imkânı sunuluyorsa yalnızca satın alanların yazmasına izin verilir; değerlendirmeler olumlu-olumsuz ayrımı yapılmadan, yönlendirme olmadan en az bir yıl yayınlanır; doğru olmayan değerlendirme için anlaşma yapılamaz	Müşteri Ayarları'nda "Yalnız satın alanlar değerlendirebilir" (varsayılan olarak kapalıdır, açmanızı öneririz)

Sepetya neyi denetler, neyi denetlemez?

Gerçek veriye bağlı olanlar:

• Ürün sayfasındaki geri sayım yalnızca kampanyanın tanımlı bitiş zamanına doğru çalışır ve yalnızca son 72 saatte görünür.
• "Son N ürün" etiketi yalnızca satılabilir stok eşiğin altına indiğinde, gerçek adetle görünür.
• Bitişi geçen kampanya sepette uygulanmaz.
• Hediye paketi gibi ücretli seçenekler işaretsiz gelir, ücreti seçeneğin yanında yazar. Ödeme sayfasındaki sözleşme ve onay kutuları da işaretsizdir.

Sizin sorumluluğunuzda olanlar:

• "İndirimsiz fiyat" alanı girdiğiniz değeri gösterir; Sepetya bu değeri önceki fiyatlarınızla karşılaştırıp doğrulamaz.
• Sayfa düzenleyicideki "Geri sayım" bölümünün bitiş zamanını siz yazarsınız; bir kampanyayla karşılaştırılmaz. Tarihi gerçek bitişle aynı tutun.
• Duyuru çubuğu, popup ve sayfa metinlerine elle yazdığınız "Son 3 ürün" gibi cümleler stoğa bağlı değildir.
• Özel kodlarla ya da üçüncü taraf araçlarla eklenen sayaçlar ve bildirimler.

Dürüst aciliyet nasıl kurulur?

1. Süreyi gerçek bir olaya bağlayın. Kampanya bitişi gibi gerçekten uygulayacağınız bir tarih kullanın.
2. Stok uyarısını stoğa bağlayın. Elle yazılmış stok cümleleri yerine sistemin gösterdiği gerçek adedi kullanın.
3. Sınırı açıkça yazın. Süre, miktar ve koşul müşterinin göreceği yerde yazılı olsun.
4. Seçenekleri eşit ve nötr sunun. Ret yolunu gizlemeyin, karşı seçeneği küçümseyen ifade kullanmayın.
5. İddianızı ispat edebilecek kayıtları tutun. Kampanya tarihleri, fiyat geçmişi ve stok durumu, bir inceleme olursa ilk istenecek belgelerdir.

Karanlık tasarım kontrol listesi

• Her geri sayımın bitişi, gerçek bir kampanyanın bitiş tarihiyle aynı.
• Bitiş tarihi olmayan kampanyalarda "son gün" ya da "son saatler" ifadesi kullanmıyorum.
• Stok uyarıları gerçek stoğa bağlı; elle yazılmış stok cümlesi yok.
• Süre ya da miktar sınırı olan kampanyalarda sınır açıkça yazılı.
• "İndirimsiz fiyat" indirimden önceki on gün içinde uyguladığım en düşük fiyat; fiyat geçmişimi saklıyorum.
• Ücretli ek seçenekler ve onay kutuları işaretsiz; ücret seçeneğin yanında yazılı.
• Kabul ve ret seçenekleri eşit görünürlükte, ret metinleri nötr.
• Tüm masraflar, kargo dahil, ödemeden önce gösteriliyor.
• Ziyaretçi sayısı gibi sosyal kanıt bildirimleri ya gerçek veriye dayanıyor ya da hiç yok.
• Özel kodla ya da üçüncü taraf araçla eklenen sayaç ve bildirimleri gözden geçirdim.

Sonraki adım

Kampanya çeşitlerini ve kurgularını kampanya türleri rehberinde, ürün sayfasında fiyat, stok ve yorum alanlarının nasıl düzenleneceğini ürün sayfası kontrol listesinde, aciliyeti dürüst biçimde kurmayı dürüst aciliyet yazısında bulabilirsiniz.

Kampanyalarınızı Sepetya ile gerçek bitiş tarihleriyle kurmak isterseniz hesabınızı oluşturun; bir test kampanyası tanımlayıp ürün sayfasında bitiş tarihinin ve geri sayımın nasıl göründüğünü kendiniz görebilirsiniz.

Bu yazı hukuki/mali danışmanlık değildir.